Дундаж давхаргаа ядуурлын ангалаас аврах уу, түлхэх үү

Монгол Улсын дундаж цалин 2026 оны эхний улиралд ₮2.2 сая байна гэж статистикаас мэдээлсэн. Гэтэл МҮХАТ-ын ерөнхийлөгч Б.Лхагважав “түүвэр судалгаанд хамрагдсан 1580 хүний 47% нь ₮770 мянгаас бага орлоготой байсан. Бизнесийн орчны судалгаагаар иргэдийн бизнес эхлүүлэх, хөрөнгө оруулах хүсэл эрмэлзэл унасан нь гадаад эдийн засгийн хямралаас илүү аюултай болсон байна” гэв. Тэгэхээр ₮2.2 сая гэдэг бодит статистик байж чадах уу.

УИХ-ын гишүүн Ж.Баярмаа “Монгол Улсын ядуурлын түвшинг ₮420 мянга гэж Дэлхийн банк тооцсон. Нийт хүн амын 27% буюу 1 сая иргэн энэ шугамаас доош амьдарч байна. Хэрвээ энэ шугамыг 15%-иар буюу 60 мянган төгрөгөөр дээшлүүлэхэд 400 мянга гаруй хүнээр нэмэгдэнэ. Үнэндээ нийт хүн амын 40% нь ядуу байна. Дундаж давхрага маань ядуу ангилалд, ядуу нь нэн ядуу руу шилжиж байна. Тиймээс иргэдийнхээ нуруун дээрх татварыг хөнгөлж, 1% болгох шаардлагатай” гэж байв.

Монгол Улсад өнөөдөр 528 мянган иргэн тэтгэвэр, 53.9 мянган хүн тэтгэмж авдаг, 1.3 сая хүүхэд байна. Үндсэндээ 3.5 сая хүний 1.4 сая нь хөдөлмөр эрхэлдэг. Төрийн албан хаагч 220 мянгаа хасвал 1 сая гаруй хүн л хөдөлмөрийн зах зээлд бодит баялаг бүтээх гэж зүтгэж байна. Харамсалтай нь, дундаж давхрага гэж тодорхойлдог энэхүү 1 сая хүн нь цалингийнхаа 10%-ийг хүн амын орлогын албан татварт, нийгмийн даатгал, эрүүл мэндийн даатгалд 11.5%-ийг гэсээр нийт 30 орчим хувийг нь сар бүр суутгуулдаг.

Гэтэл өнгөрсөн нэг жилийн хугацаанд орон сууцны үнэ 10%, махны үнэ 40-45%, санхүүгийн үйлчилгээ 17%, эмнэлгийн үйлчилгээ 7%, боловсролын үйлчилгээ 13% гэх мэтээр өссөн. Өнөөх ₮2.2 саяын цалингийнхаа 30%-ийг татварт өгөөд үлдсэн ₮1.6 саяар амьдралаа залгуулах тулд зээл, өрний үл тасрах гинжин хэлхээнд орсоор байна.

Нийт зээлийн үлдэгдэл 2026 оны 3-р сарын эцэст ₮45.3 их наядад хүрчээ. Үүний 60.7% нь иргэдийнх, 38.3% нь хувийн хэвшлийнх байна. Өөрөөр хэлбэл, иргэдийн зээл ₮27 их наядад хүрчээ. Ажил хийдэг нэг хүн дунджаар ₮20 гаруй саяын өртэй байна гэж болно.

Ийм байхад бизнес эрхлэх сонирхол, компани авч явах зориг, хүсэл эрмэлзэл хэнд ч төрөхгүй. Монгол Улс урт хугацааны хөгжлийн бодлогод туссан дундаж давхаргыг тэлэх тухай зүүдлээд ч дэмий биз.

Тоо үнэхээр худал хэлэхгүй. Иргэд цалин авсан ч хуримтлуулах мөнгөгүй, зээл тавьсаар, урд хормойгоороо хойд хормойгоо нөхсөөр амьдрах гэж эрвийх дэрвийхээрээ хичээж байна.

Гэтэл нөгөө талд нь, улстөрчид, дарга нарын хулгайлсан мөнгө тэрбумаар биш их наядаар яригдсаар. Татварын мөнгөөр тэд нохойгоо хооллож, бэрдээ цүнх авч өгч, эхнэрийнхээ, найзынхаа компани руу шилжүүлж байна. Иргэд “10%-ийн татварыг 1% болгоё” гээд гарын үсэг цуглуулж байхад манай дарга нар мега төсөл нэрээр их наядыг үрэх гэж иргэдийнхээ эсрэг жагсч байдаг.

УИХ-ын гишүүн Ж.Баярмаагийн хэлснээр цалин авдаг иргэд Хувь хүний орлогын албан татварын /ХХОАТ/ 81%-ийг бүрдүүлж байгаа нь төр иргэдийнхээ “амьсгалах агаарыг” татвараар боомилж буй тод жишээ.

Өнөөдөр ХХОАТ-ын тухай хуулиар цалин, хөдөлмөрийн хөлс, шагнал урамшуулал, үйл ажиллагааны орлого, хөрөнгийн орлого, хөрөнгө борлуулсан, шилжүүлсний орлого, шууд бус орлого, бусад орлогод албан татвар ногдуулахаар заасан. Өөрөөр хэлбэл, 2-40 хүртэл хувийн татвар ногдуулдаг.

Энэ татвараас өндийх боломж алга гэж үзсэн иргэн Р.Шинэгэрэл 2025 онд “Цалингийн татвар 10%-ийг 1% болгоё гэх санаачлага гарган “d-parliament”-аар 6 өдөрт 100 мянган хүний гарын үсэг цуглуулсан байдаг.

Энэ хүрээнд УИХ-ын гишүүн Ж.Баярмаа нарын 35 гишүүн ХХОАТ-ын тухай хуульд өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийг боловсруулан 2026 оны 3-р сарын 30-нд УИХ-д өргөн мэдүүлсэн. Төсөлд дээрх зургаан төрлийн татварыг 1% болгон бууруулахаар тусгасан.

Та өөр дээрээ төсөөлөөд үз. Сар бүр цалингаасаа суутгуулдаг 10%-ийг 1% болговол ямар вэ. Статистикийн тооцсон ₮2.2 саяын цалинтай хүн 200 мянган төгрөгөө суутгуулахгүй үлдэж чадвал ядаж 6 кг мах авна. Иймд иргэн би төслийг хоёр гар өргөн дэмжмээр байна. Магадгүй энэ бол дундаж давхаргынханд “амь тариа” болно.

Инфляц аль хэдийнэ 10%-д хүрсэн, эдийн засгийн хямралын жилд сүүдрийн эдийн засаг хумигдаж, иргэд орлогоо үнэн зөв мэдүүлж, татварын суурь тэлэх гээд төрд ч бодит дэмжлэг ч болох биз. Өнөөдөртөө улс орны төсвөөс илүү иргэний, айлын төсөв чухал байна.

Дэлхийн нийтээрээ эдийн засгийн хямралд өртсөн цаг үед улс орнууд иргэдийнхээ бодит орлогыг дэмжих бодлого боловсруулж, арга хэмжээ авч байна.

Тухайлбал, Японы Засгийн газар геополитикийн тогтворгүй байдлаас үүдэлтэй дэлхийн эдийн засгийн хямралын үед иргэдийнхээ бодит орлогыг дэмжиж, инфляцын цохилтыг зөөлрүүлэх зорилгоор тогтмол дүнгээр татвар хасах хөтөлбөр хэрэгжүүлсэн байдаг. Нэг хүнд 40 мянган иен буюу орлогын татвараа 30 мянга, оршин суугчийн татвараас 10 мянган иен хасах аж. Энэ бол нэг иргэнд ногдох хасалт. Харин татварын хөнгөлөлт үйлчлэх боломжгүй бага орлоготой иргэддээ шууд бэлэн мөнгөний дэмжлэг үзүүлжээ. Мөн хөрөнгө оруулалтын орлогыг татвараас чөлөөлсөн.

Татваргүй хөрөнгө оруулах дээд хэмжээг 3.6 сая иен гэжээ.

Монгол иргэн бүрт ийм л бодит дэмжлэг хэрэгтэй байна. Засгийн газраас УИХ-д өргөн барьсан Татварын багц хуулийн шинэчлэлд ХХОАТ-ын тухай хуульд өөрчлөлт оруулах тухай тусгасан. Гэхдээ нэг хувь гэдэг тоо ганцхан бий. Жилийн 1 тэрбумаас бага борлуулалтын орлоготой бол 1%-аар татвар төлөхөөр тусгаад буй.

Тиймээс “Төр иргэдийнхээ нуруун дээрх татварыг хөнгөлж, маш тодорхой нэг хувь болгох ёстой” гэх УИХ-ын гишүүдийн саналыг энэ удаад гар өргөөд дэмжмээр байна.