Говь-Алтай аймгийн удирдлагууд эрх мэдлээ урвуулан ашигласан байж болзошгүй гэх гомдол АТГ-т ирсэн байна. Эх сурвалжуудын мэдээлж байгаагаар аймгийн Засаг дарга Г.Чинбат, Засаг даргын орлогч М.Алтангэрэл, Санхүү төрийн сангийн хэлтсийн дарга Н.Хаш-Эрдэнэ болон өмнө аймгийн орлогч даргаар ажиллаж байсан А.Дэлгэржаргал нар нь бүлэг зохион байгуулалттайгаар албан тушаалын байдлаа урвуулан ашиглахдаа өөрсдийн хамаарал бүхий хүмүүсийн эзэмшил компанид давуу байдал олгосон юм байна. Үүгээр зогсохгүй орон нутгийг дулаанаар хангадаг аж ахуйн нэгжийн үйл ажиллагаанд санаатайгаар удаа дараа саад учруулсаар иржээ.

Нутгийн иргэдийн ярьж байгаагаар “Сүүлийн жилүүдэд Говь-Алтай аймагт “Хууль засаглах биш, хэдхэн хүний үг хууль болсон хаанчлал тогтсон” гэлцэж байна. Тус аймагт төрийн эрх мэдэл, төсөв, тендер, орон нутгийн өмч, бизнесийн орчин бүгд цөөн хэдэн албан тушаалтны үзэмжээр хөдөлдөг болсон гэдгийг амтай бүхэн нь ярих юм билээ. Хамгийн ноцтой нь, орон нутагт хөрөнгө оруулалт хийж, дэд бүтэц босгож, ажлын байр бий болгосон аж ахуйн нэгжүүдийг хүртэл таалагдахгүй бол шахдаг, дэмжихгүй бол боодог тогтолцооны золиос болж эхэлсэн нь харамсалтай. Үүний бодит жишээ нь “Мандал Голомт” ХХК ажээ. Тус компани хэрхэн орон нутгийн удирдлагуудын золиос болсон баримтыг нэхэн сурвалжиллаа.

Говь-Алтай аймагтхэний вантулс тогтов?

“Мандал Голомт” ХХК нь Говь-Алтай аймгийн төвийн 80 гаруй хувийг дулаанаар хангаж ажилладаг аж ахуйн нэгж юм байна. Тус компани 2014 оноос хойш Говь-Алтай аймгийн Алтай хотын 15.2 км дулааны шугам сүлжээг өөрийн хөрөнгөөр шинэчлэн байгуулж, ашиглаж ирсэн аж.

Дулааны турба, худгийн байгууламж, өрлөг, блок, хучилт зэрэг дэд бүтцэд их хэмжээний хөрөнгө оруулалт хийж, олон жилийн турш засвар үйлчилгээ тогтмол хийсээр иржээ.

Энэ ажлыг Азийн хөгжлийн банкны зээлээр гүйцэтгэсэн бөгөөд “Мандал Голомт” компани хувьчлалын хүрээнд шилжүүлэн авч одоо уг зээлийг өөрсдөө төлж байгаа гэсэн. Тэгэхээр тус аж ахуйн нэгж Иргэний хуулийн дагуу 15.2 км дулааны шугам сүлжээг бүрдүүлж буй эд зүйлийн өмчлөгч болох бүрэн боломжтой. Үүнийг нь сум дундын шүүхээс хүртэл “Мандал Голомт” компанийн өмч болохыг тогтоожээ. Шүүхийн шийдвэрийн дагуу “Эрчим хүчний шугам сүлжээг хамгаалах дүрэм”-ийг орон нутгийн удирдлага баталж өгөх Засгийн газрын тогтоол ч бий. Гэтэл аймгийн Засаг дарга Г.Чинбат нь хувийн ашиг сонирхлоор асуудалд хандаж, өнөөдрийг хүртэл хууль биелүүлэхгүй, орон нутагт эзэн суужээ. Түүний цаад зорилго нь эрх мэдэл, албан тушаалаараа түрий барьж, өөрийн хамаарал бүхий ашиг сонирхол нэгтэй этгээдэд үйлчилж байгаа гэх мэдээллийг орон нутгийнхан өгч байгаа юм.

Энэ бол төр хувийн хэвшлийг дарамталж буй тод кейс мөнөөс мөн. Г.Чинбат гэдэг нөхрийн увайгүй үйлдэл үүгээр зогссонгүй. “Мандал Голомт” компанийн Хөгжлийн банкнаас зээл авч хэрэгжүүлсэн 15.2 км дулааны дэд бүцийн шугамыг Аймгийн орлогч дарга, Санхүү төрийн сангийн хэлтсийн даргын хамаарал бүхий “Одкон холдинг” ХХК-иар дур мэдэн эвдлэн сүйтгүүлж орхисон байх юм. Ингэж бусдын өмчийг дураар сүйтгэснээ засч янзлуулах нэрийдлээр тендер зарлахад өнөөх “Одкон холдинг” компани ялчих жишээний. Төрийн мөнгө уйлдаггүй гэдгийг Говь-Алтай аймгийн удирдлагуудын энэхүү үйлдэл бэлээхэн нотолж байгаа биз. Тэдний дээрх үйлдэл хэд хэдэн дүрэм, журмыг зөрчсөнийг мэргэжлийн улсууд халаглан ярих юм билээ.

Г.Чинбат гэж нөхрийн эрх мэдлээрээ далайлган “Мандал Голомт” компанийг хохироож буй бас нэг баримт олж үзэв. Тус компани орон нутагт дулаан нийлүүлснийхээ төлбөрөө өнөөг хүртэл авч чадахгүй байгаа аж. Тэр авлага нь хуримтлагдаад тэрбум төгрөгөөр хэмжигдэж байна. ЭХЗХ-ноос батлагдсан шинэчилсэн тарифын үнэ төлбөрийг шийдвэрлэх эрх бүхий албан тушаалтан нь Засаг дарга Г.Чинбат. Тэрбээр төсвийн ерөнхийлөн захирагчийн хувьд албан үүргээ хэрэгжүүлэхгүй байгаагийн цаана ямар том эрх ашиг ноёлж буйг хэлээд байна. Иргэдэд дулаан нийлүүлснийхээ төлөө төлбөрөө авч чадахгүй байгаа нь аж ахуйн нэгжийн хувьд санхүүгийн асар том эрсдэлд орж байна гэсэн үг. Иймд “Мандал Голомт” компани Захиргааны хэргийн шүүхэд ханджээ.

Шүүхийн шийдвэрийг үл тоомсорлосон эрх мэдэлтнүүд

Шүүхийн байгууллагууд “Мандал Голомт” ХХК-ийн гомдлыг хэлэлцээд шийдвэр нь эдний талд гарсан гэдгийг дээр дурдсан. Тэгвэл орон нутгийн удирдлагууд шүүхийн шийдвэрийг хэрэгжүүлэхгүй удаашруулж, дахин дарамт шахалт үзүүлсээр ирсэн нь хачирхалтай.

Хэрэв төрийн байгууллага шүүхийн шийдвэрийг үл ойшоож эхэлбэл энэ нь ганц компанийн асуудал биш болно. Хуулийн засаглалын суурь зарчим ганхаж байна гэсэн үг. Өөрөөр хэлбэл, шүүх шийдвэр гаргасан ч орон нутагт эрх мэдэл бүхий хүмүүсийн хүсэл давамгайлдаг тогтолцоо бий болсон уу гэдэг асуудал үүснэ.

“Мандал Голомт” ХХК-ийн асуудал зөвхөн нэг компанийн алдагдлаар хэмжигдэхгүй. Олон жилийн хөрөнгө оруулалт, тоног төхөөрөмж, инженерийн байгууламж, ажилчдын хөдөлмөр, засвар үйлчилгээний өртөг, санхүүгийн дарамт, нэр хүндийн хохирол гээд асар том асуудал яригдаж байна. Гэхдээ хамгийн том эрсдэл нь иргэдэд очих үр дагавар юм. Өвлийн хүйтэнд дулаан хангамжийн тогтвортой байдал алдагдвал хамгийн түрүүнд аймгийн төвийн иргэд, сургууль, цэцэрлэг, эмнэлэг, төсвийн байгууллагууд л хохирно. Дулаан бол улс төрийн тоглоом биш. Иргэдийн амьдрал, аюулгүй байдалтай холбоотой стратегийн үйлчилгээ. Гэтэл төр, хувийн хэвшлийн маргаан улстөржиж, нэг компани руу чиглэсэн шахалт болон хувирвал эцэст нь жирийн иргэд хамгийн том төлөөсийг төлөх эрсдэлтэйг эрхбиш орон нутгийн удирдлагууд мэдмээр сэн.

Сүүлийн жилүүдэд орон нутгийн удирдлагууд эрх мэдлээ хэт төвлөрүүлж, бүхэл бүтэн аймгийг хувийн компани мэт удирддаг болсон гэх шүүмжлэл зөвхөн Говь-Алтайд ч гэлтгүй олон аймагт яригдах болсон. Харин Говь-Алтайд өрнөж буй энэ асуудал тийм хардлагыг улам хүчтэй болгож байна. Яагаад гэвэл дулааны эрчим хүчний тарифын асуудлыг Эрчим хүчний зохицуулах хорооны шийдвэр, журмын дагуу шийдэх ёстой. Гэтэл төсвийн ерөнхийлөн захирагч хуулиас дээгүүр хүнд суртал гаргаж, хөдлөж өгөхгүй болохоор “Мандал Голомт” компани ЭХЯ, ЭХЗХ гээд төрийн дээд шатны байгууллагуудад удаа дараа албан бичгээр хандаж байсан байна. Яам, тамгын газраас Говь-Алтай аймгийн Засаг дарга Г.Чинбат руу “Мандал Голомт” компанийн төлбөрийг барагдуулахыг шаардсан албан бичиг хүртэл илгээж байж. Тэгсээр байтал энэ нөхөр хөдөлж өгөхгүй байгаа нь цаанаа ямар том улс төрийн нөлөө бүхий ар талтайг нотолж байгаа бололтой.

Говь-Алтай аймаг бол хэдхэн албан тушаалтны өмч биш. Монгол Улсын нутаг дэвсгэр, тэнд хууль үйлчлэх ёстой болохоос даргын үг хууль байж болохгүй. Тиймээс өнөөдөр энэ асуудлыг үнэн зөвөөр шалгаж, иргэдэд бодит мэдээлэл өгөх нь хамгийн чухал байна. Учир нь өнөөдөр “Мандал Голомт” хохирч байгаа мэт харагдаж болох ч маргааш өөр компани, цаашлаад жирийн иргэд өөрсдөө хохирогч болох эрсдэл бий.

Тэнд бизнес эрхлэгчид айдасгүй хөрөнгө оруулдаг байх ёстой болохоос эрх мэдэлтнүүдийн тааллаар амьдардаг орчин байж болохгүй. Төрийн байгууллага бизнесийн түнш байх ёстой болохоос биш эзэн нь байж болохгүй. Аймаг бол хэн нэгэн даргын хувийн компани биш. Төсөв бол улстөрчдийн шагналын сан биш. Иргэдийн төлсөн татвар, аж ахуйн нэгжийн бүтээсэн хөрөнгөөр орон нутаг хөгждөг болохоос хэдхэн хүний нөлөө, танил талаар хөгжил ирдэггүй. Орон нутгийн удирдлагууд хувийн хэвшлийг айлган сүрдүүлдэг, хөрөнгө оруулагчдыг үргээдэг орчин тогтоовол Говь-Алтайд хэн хөрөнгө оруулалт хийх юм бэ.

Б.Дэлгэр