ТЭЗҮ-гээр нь мөнгө хийж байна гэж хардагддаг Зэс хайлуулах үйлдвэр мөрөөдлийн хязгаараас давж чадах уу

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч өчигдөр Л.Оюун-Эрдэнэ тэргүүтэй Засгийн газрын зарим сайд нарыг хүлээж авч ярилцсан. Энэ үеэр Ерөнхий сайд  Оюу толгой төслийн гүний уурхайн үйлдвэрлэлийн бүтээн байгуулалт эхэлсэн талаар танилцуулж, төслийн хэлэлцээр цаашид...зэсийн үйлдвэр байгуулах, говийн бүсэд усны нөөцийг нэмэгдүүлэх чиглэлээр үргэлжилнэ гэдгийг хэлэв.

Түүний энэ үгнээс онцлох нь зэсийн үйлдвэр. Зэсийн үйлдвэр бол үе үеийн Ерөнхий сайд нарын байнгын сэдэв болсоор олон жил өнгөрсөн ч ажил хэрэг бололгүй өдийг хүрсэн   улс трөчдийн үлгэр. Тиймээс итгэл үнэмшил төдийлөн төрүүлсэнгүй.

Гэхдээ хүн бүр адилгүй, хүлэг болгон жороогүй гэдэг шиг Л.Оюун-Эрдэнийн хувьд чимээгүйхэн шиг байж байгаад барьж авсан ажлынхаа ард нь гардаг онцлог  харагдаад байгаа юм. Эрдэнэбүрэнгийн УЦС-ыг эхлүүлж, Оюутолгойд Монгол Улсын эрх ашгийг хамгаалахад хатуу  байр сууриа хамгаалж чадсан, урь унаж ус гэсэхтэй зэрэгцэн Тавантолгойн цахилгаан станцаас эхлээд олон мега төслийг хөдөлгөхөөр бэлтгэж байна.

Монгол Улсад зэсийн баяжмал хайлуулах боловсруулах үйлдвэрийг барьж байгуулах зарчмын шийдвэрийг 2010 онд УИХ-ын 21 дүгээр тогтоолоор гаргасан байдаг. Дараа нь 2015 онд Засгийн газрын 247 дугаар тогтоол гарч энэ энэ ажлыг эрчимжүүлэх шаардлагатай гэж үзжээ.  Бүр зэс хайлуулах, цэвэршүүлэх үйлдвэрийн төсөл хэрэгжүүлэх нэгж байгуулж, захирлаар нь  Х.Бадамсүрэнг томилж байв. Тухайн үед буюу 2016 оны хоёрдугаар сард Х.Бадамсүрэн “Зэс хайлуулах үйлдвэрийн ажил энэ хавар эхэзэс лнэ” гэж ярилцлага өгч байсан нь бий.

Бор-Өндөрт барихаар  төлөвлөсөн энэ үйлдвэрийн ТЭЗҮ-гээс харвал хүчин чадал нь жилд 530 мянган тонн баяжмал хайлж  125 мянган тн цэвэр зэс байхаар тусгасан гэж байв. . Харамсалтай нь тэгсхийгээд чимээ алдарсан.

Манай улсын зэсийн баяжмалын үйлдвэрлэлийн хэмжээ ойрын ирээдүйд хоёр сая тонн хүрэхээр байна. Бага хүчин чадлаар зэсийн баяжмал хайлуулах ажлаа эхэлж, Монгол Улсад үйлдвэрлэж байгаа нийт зэсийн баяжмалын 50 орчим хувийг дотооддоо хайлуулах, боловсруулах боломжтой гэсэн тооцоолол байдаг.  

Зэс хайлуулах үйлдвэр барьснаар экспортод гаргаж байгаа зэсийн баяжмалын овор хэмжээ дөрөв дахин багасахаас гадна баяжмал дахь алт, мөнгө зэрэг үнэт металиа дотооддоо ялгах маш том давуу талтай болох юм.

Зэс хайлуулах үйлдвэр 2017 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн үеэр дахин амилж улс төрийн оноо авах хэрэгсэл болсон. Тодруулбал, тэр үеийн Ерөнхий сайд Ж.Эрдэнэбатын Засгийн газар  2017 оны гуравдугаар сард Өмнөговийн Ханбогдод зэс боловсруулах үйлдвэр байгуулах шийдвэр гаргаж, бараг л шавыг нь тавьж тууз хайчлах шахсан удаатай. Энэ үйлдвэр жилд “нэг” сая тонн баяжмал боловсруулах хүчин чадалтай байх бөгөөд 2020 он гэхэд ашиглалтад оруулахаар төлөвлөж байв. Ийнхүү эрх баригчид ээлжлэн зэс боловсруулах үйлдвэрээр шоудаж ирсэн байдаг.

Улс төрчид ингэж худлаа ярьдаг болхоор Оюу-Эрдэнийн Оюутолгойн бүтээн байгуулалт зэсийн үйлдвэрээр үргэлжилнэ гэсэн үгэнд эргэлзэх шалтгаан болсон хэрэг.   Гэхдээ энэ талаар лйоын үеийн сайн мэдээнүүд бас бий. Үүнийг үгүйсгэж болохгүй.

2021 оны гуравдугаар сард “Эрдэнэт үйлдвэр” ТӨҮГ-ын исэлдсэн болон бага агуулгатай хүдрийг HL-SX-EW технологиор боловсруулж, жилд 10 мянган тонн катодын зэс үйлдвэрлэх үйлдвэрийг 2022 онд, тус “Эрдэнэт үйлдвэр” ТӨҮГ-ын зэсийн баяжмалд тулгуурлан жилд 124.1 мянган тонн катодын зэс үйлдвэрлэх хүчин чадалтай үйлдвэрийг 2025 онд ашиглалтад оруулахаар ажиллаж байгаа  гэдгээ мэдэгдсэн.  Энэ катодын зэсийн экспортоос жилд 2 тэрбум ам.долларын орлого олох боломжтой  гэсэн тооцоолол бий.

Харин хил гааль хаагдсан, цар тахлын халдвар зэрэг бодит хүчин зүйлээс шалтгаалан  ажлын явц удааширсан байхыг үгүйсгэхгүй.  

Монгол улс улбар металиар баян. Эрдэнэт, Оюутолгойгоос гадна Цагаан суварга, Хармагтай гэхчлэн том том ордууд ашиглалтаа хүлээж буй.  Шинжлэх ухаан технологийн энэ эринд зэсийн эрэлт хэрэгцээ нэмэгдэнэ үү гэхээс хасагдахгүй.  Тийм болхоор бурхны энэ хишгээ буурин дээр нь боловсруулж өртөг шингээж агуулганд нь байх алт мөнгө, молибден  зэрэг үнэт металиудаа өөрсдөө ялгаж салгаж авч үлдэж байвал Монголын эдийн засагт дусал байтугай тустай.