2021 оны төсвийн орлого 14.2 их наяд төгрөгийг эрх баригчид юунд зарцуулав...

2021 он Монгол Улсын хувьд  цар тахлын жинхэнэ халуурал нүүрлэсэн жил байлаа. Энэ хугацаанд хоёр ч удаа хатуу хөл хорио тогтоож,  халдвар хөдөө хотгүй хавтгайрсан, хил гааль хаагдсан гээд олон таагүй хүчин зүйлийн дарамт шахалтад байв. Тэдгээрийн зарим нь одоо ч идэвхтэй үргэлжилсэн хэвээр байна. Хил хаалттай, экспортын гол эрдэс болох нүүрс, зэсийн баяжмалын экспорт зогссон байдалтай байна.  Бүр тодруулж харвал  Гашуунсухайт, Шивээхүрэн зэрэг ганц нэгхэн боомтоор өдөрт 100 орчим чингэлэг нүүрс экспортонд гарч байгаа бол зэсийн баяжмалын экспорт өнгөрөгч оны 11 дүгээр сарын сүүлчээс эхлэн өнөөг хүртэл таг зогссон байдалтай байна. Одоогийн байдлаар гэхэд 200 сая ам доллар буюу 600 шахам тэрбум төгрөгийн баяжмалаа гаргаж чадахгүй агуулахад хадгалагдаж байна.

Гаднаас Монгол руу чиглэх ногоон мөнгөний урсгалыг үндсэндээ нүүрс, зэсийн баяжмал хоёр л бүрдүүлэг ч  өнөөгийн бодит бодит байдал нэг иймэрхүү байна.

2021 онд Монгол Улсын нэгдсэн төсвийн орлого жилийн эцсийн гүйцэтгэлээр 14,255.2 тэрбум төгрөг болж, өмнөх оны мөн үеэс 3,853.3 тэрбум төгрөг буюу 37 хувиар өсжээ.  Бас ч гэж муу үзүүлэлт биш байна. Хэдийгээр хүндрэлтэй цаг үе байсан ч 14.2 их наяд төгрөгийн орлого төвлөрүүлнэ гэдэг нэг талаасаа амжилт гэж тодотгож болмоор.  Үүний 4,1 их наяд төгрөгийг эрдэс баялгийн салбараас төсөвт төвлөрүүлжээ.

Төсөвт төвлөрсөн 14.2 их наяд төгрөгийг бага гэж харах шалтгаан байхгүй. Хэдхэн жилийн өмнө улсын төсвийн орлого тэрбум гэдэг тоогоор хэмжигдэж байсныг мартаагүй байх.  Гэхдээ хэрэв бодит үр дүнтэй  шударга зарцуулж чадвал хөрөнгө мөнгө багаддаггүй гэдгийн бодит жишээнүүд бий.

Харин өнгөрсөн жилийн энэ 14.2 их наяд төгрөгөөс бодит юу үлдэв гэдгийг иргэд нэхэх шаардах эрхтэй. Төсвийн хөрөнгө оруулалтаар эхлүүлсэн томоохон бүтээн байгуулалт юу билээ гээд харах гэхээр санаанд буух юм бараг алга. Төсвийн хөрөнгөөр байтугай олон улсын зээл тусламжаар хэрэгжих Дарханы замаас эхлээд бэлэн санхүүжилттэй ажлаа дуусгаж чадахгүй  сунжирсаар байгаа.  

2021 оны төсөв үндсэндээ өнөөх л сургууль цэцэрлэг, соёлын төв, гэхчлэн тойрог руу тарамдаж тараагддаг хуучин жимээрээ урссан.  Бүтээн байгуулж чадаагүй юмаа гэхэд хурааж хуримтлуулсан нь бас юу билээ гэдгээ эрх баригчид ард түмэндээ хэлж мэдээлэх ёстой.

2021 оны төсвийг баталж байх үеэр Төсвийн тогтворжуулалтын санд 2021 оны төсвийн жилд 612,8 тэрбум төгрөгийн, мөн Ирээдүйн өв санд 2021 оны төсвийн жилд 1,062,430.0 сая төгрөгийн хөрөнгө хуримтлуулахаар төсвийн хуульд дурайж байгаа. Үүнийгээ хангасан уу, үрээд дууссан уу гэдгийг иргэд  мэдэх эрхтэй.  

Ковид гэдэг халхавчны цаана улсын төсөв юунд хэрхэн зарцуулагдаж байгааг тодорхой болгох шаардлага байна.

Төсвийн орлогыг томоохон стратенийн ач холбогдол бүхий бүтээн байгуулалт төсөлд түлхүү хуваарилж санхүүгийн хүчийг төвлөрүүлж чадалгүй 30жил тойрог руу урсгаж байна. Товчхондоо бол төсвийг тарамдуулагч хүчин зүйл нь сонгуулийн тогтолцоо болж байгааг  эдийн засагчид хэлдэг. Иймээс холимог буюу хувь тэнцүүлсэн тогтолцоог оруулж ирэхийг ярьсаар л байна. Өөрөөр хэлбэл УИХ-ын гишүүдийн тодоой хувийг намын жагсаалтаар  оруулж ирэх нь тойрог руу тарамддаг хөрөнгийг бага ч гэсэн төвлөрүүлж томоохон бүтээн байгуулалтад зориулах боломжтой гэж харж байгаа юм.

Монголд төсвийн зарцуулалт үндсэндээ хараа хяналтгүй, гүйцэтгэлийг нь эргэж тооцох тодорхой механизм алга. Ийм байхад төсвөөс тэрбумтнууд төрсөөр л байх болно.  Иймд төсвийн зарцуулалтад ард түмний хараа хяналтыг  хангах боломжийг бүрдүүлэх хэрэгтэй байна.

Энэ хүрээндээ одоо  2021 оны төсвийн орлого 14.2 их наяд төгрөгийн зарцуулалтыг эрх баригчдаас шаардая.

 Г.Учрал