ШАТАХУУНЫ ХЯЗГААРЛАЛТ:  Бодит  хомсдол уу, “боловсон” шантааж уу

Бензиний хомсдол нийслэлийнхнийг бухимдуулж,  зарим нэгний хэлснээр “цахим үндэстэнг явган үндэстэн” болгов. Оргүй ч үг биш бололтой, энэ өдрүүдэд Улаанбаатарын замын түгжрэл 30 хувь буурч, нийтийн тээврийн орлого өссөн тухай мэдээлж байна.

Монгол Улс нэг сард 38-40 мянган тонн АИ-92 бензин хэрэглэдэг. Энэ хэрэглээнийхээ 95 орчим хувийг ОХУ-аас, 5-10 хувийг Хятадаас нийлүүлдэг. Харин сүүлийн 30 жилд шатахууны ийм хомсдол үүсч байгаагүй гэж байна.

Харин ОХУ-ын зүгээс Ангарскийн нефтийн үйлдвэрийн засвартай холбоотойгоор наймдугаар сарын сүүлээр 28 мянган тонн шатахуун нийлүүлж чадахгүй нөхцөл байдал үүссэн. Түүнчлэн есдүгээр сард 17 мянган тонн шатахуун нийлүүлэх боломжтой гэж мэдэгджээ.

Монголчуудыг бензингүй болох нь гэж айлгасан мэдээллүүд гэвэл ийм. Ажил хариуцсан хүмүүс, тухайлбал, ГТХГ-ын дарга нар шатахууны хомсдол үүсэхгүй, гагцхүү жолооч нар “хомсдоно” гэсэн таамаглалаар их хэмжээгээр  бензин авч байгаа учраас хязгаарлалт хийж байна гэж байв.

Гэсэн хэдий ч бодит үнэнтэй нүүр тулж, нийслэлийнхэн шатахуунд оочерлонгоо машиндаа хонодог болов.

Харин өчигдрөөс зарим нэг нааштай мэдээлэл дуулдаж байна. Тодруулбал, ГХ-ны сайд Б.Батцэцэг “Хоёр хөршөөс 200 вагон шатахуун ачигдсан” гэх мэдээллийг өгсөн бол “Петровис”-ын захирал О.Содбилэг 9,10 дугаар сард ОХУ-аас нийтдээ 55,5 мянган тонн  А-92 бензин нийлүүлэхээр ОХУ-тай гэрээ байгуулснаа мэдэгдлээ.  Ямартай ч ойрын үед шатахууны асуудал шийдэгдэх бололтой.

Өрнөж буй үйл явдлын өнгө зураг гэвэл ийм. Харин шатахууны энэ хомсдлыг импортлогчид  зохиомлоор бий болгосон гэж хардаж байгаагаа иргэд  цахим орчинд илэрхийлсэн нь цөөнгүй. Шатахууны үнэд төр хэтэрхий оролцож үнээ буулга гэхээр импортлогч  компаниуд нь албаар хомсдолд оруулсан гэж хардаж байгаагаа тэд илэрхийлжээ.   Түүнчлэн  АН асуудлыг улс төржүүлж хүчийг нь авхуулсан гэх хүн ч бас байна. Шатахууны хомсдлоор УИХ дахь АН-ын бүлэг “ амны цангаагаа” нэг тайлж байх шиг байна. Шатахууны хомсдлыг Засгийн газрын эсрэг иргэдийг тухирах боломж болгон ашиглав. Тэд УИХ-ын ээлжит бус чуулганыг яаралтай хуралдуулж Засгийн газрыг огцруул гэсэн шаардлагыг тавьж байна.

Иргэдийн дунд байгаа энэ хар сэр, таамаглал оргүй хоосон биш байсныг хотын даргын өчигдрийн мэдэгдэл нотолчих шиг боллоо.

Тодуруулбал, хотын дарга Д.Сумъяабазар Баасан гарагт   мэдээлэл хийх үеэрээ “Шатахууны нөөц байгаа. Одоо манай аж ахуйн нэгжүүд хязгаарлалтаа тавих хэрэгтэй” гэв. Тэрбээр "Шатахууны нөөц байгаа. Ялангуяа хариуцаж байгаа улсуудтай нь холбогдоод мэдээлэл авахад 17 мянган тонн буюу хагас сарын шатахууны нөөц хангалттай байгаа” хэмээн импортлогч нарт хандлаа.   Тэгэхээр ямартаэй ч хагас сарын нөөц байгаа гэдгээ импортлогчид баталжээ.  

Харин хотын даргын хувьд импортлогч нарыг зохиомол хомсдол үүсгээгүй гэж харж байгаагаа “Томоохон ААН-үүд хэт их хаширласан ч юм уу, орж ирэхгүй байх магадлалтай гээд барьсан зүйл байгаа гэж харж байна. Тиймээс үүнийгээ тавиад явах хэрэгтэй” гэсэн үгээр илэрхийлжээ.

Гэхдээ аливаа  бүтэлгүйтэл, алдаа араасаа сургамж дагуулдаг жамтай. Шатахуун бол улс орны үндэсний аюулгүй байдалтай холбогдож яригдах учиртай стратегийн бүтээгдэхүүн. Гэвч Монгол Улс энэ чухал салбараа бүхэлд нь хувийн хэвшилд даатгачихсан нь тийм ч сайн шийдэл биш гэдэг нь харагдаж байна.

 Монголын хамгийн бэлтэй чадалтай, хөрөнгө мөнгөтэй компаниудад шатахуун импортлогчид тэргүүн зэрэгт нь багтана. Нэгэнт л бизнес хийж ашиг харж байгаа тэднийг буруутгах аргагүй. Гэвч шатахууны үнэ суурь үнэ учраас бусад бараа, үйлчилгээний үнэд шууд нөлөөлчихдөг. Инфляцийг хөөрөгдөж, монголчуудын худалдан авах чадварыг туйлдуулж буй шалтгааны нэг нь энэ.

Төр импортлогчдын үнийг бууруулах гэхээр нөгөөдүүл нь  хариу шантааж хийж, зохиомол хомсдол үүсгэчихдэг гэх иргэдийн хардах эрхийг үгүйсгэхгүй. Гэхдээ бас нотлох боломжгүй. Шатахуун улстөржөөд ирхээрээ төр засгийн тогтвортой байдалд ч нөлөөлөх  гэмтэй гэдгийг энэ өдрүүдийн үйл явдал, чиг хандлагаас анзаарч болхоор байна. 

Иймд  стратегийн салбараа бүхэлд нь биш юмаа гэхэд хэсэгчлэн төр гартаа авах, төрийн өмчийн шатахууны компани байгуулах нь зөв гэсэн иргэдийн байр суурийг  хамтад нь хүргэх нь зөв гэж үзлээ.

Х.Тулга